Nagroda Nobla uchodzi za jedno z najbardziej prestiżowych wyróżnień na świecie. Co roku trafia do osób, które – przynajmniej w teorii – przyczyniły się do rozwoju nauki, kultury lub pokoju. Jednak historia pokazuje, że nie zawsze wybory komitetu były oczywiste i bezdyskusyjne. Wśród laureatów znajdziemy nie tylko wybitnych geniuszy, ale także postacie budzące poważne kontrowersje. Niektórzy przyczynili się do ogromnego postępu, jednocześnie mając na sumieniu decyzje, które trudno dziś usprawiedliwić. Inni zostali nagrodzeni mimo wątpliwej wartości swoich odkryć albo poglądów, które wywołały oburzenie opinii publicznej. Czy można oddzielić naukę od moralności? I czy wielkie osiągnięcia usprawiedliwiają kontrowersyjne działania? Oto kilku laureatów Nagrody Nobla, których historia do dziś budzi dyskusje.
Fritz Haber (Nobel z chemii, 1918) – chemik i pionier broni chemicznej
Fritz Haber otrzymał Nagrodę Nobla za opracowanie metody syntezy amoniaku, znanej dziś jako proces Habera-Boscha. Odkrycie to zrewolucjonizowało rolnictwo i umożliwiło masową produkcję nawozów sztucznych. Szacuje się, że dzięki temu wynalazkowi możliwe było wykarmienie miliardów ludzi. Jednocześnie Haber zapisał się w historii jako jeden z pionierów broni chemicznej. W czasie I wojny światowej nadzorował pierwsze ataki z użyciem gazów bojowych. Obserwował ich skutki i analizował działanie na organizm ludzki, traktując pole walki jak laboratorium. Jego życie to przykład skrajnego paradoksu: człowiek, który pomógł wyżywić świat, przyczynił się jednocześnie do rozwoju jednej z najbardziej nieludzkich form prowadzenia wojny.
Iwan Pawłow (Nobel z medycyny, 1904)
Iwan Pawłow jest powszechnie kojarzony z eksperymentem z psami i ślinieniem się na dźwięk dzwonka. Co ciekawe, to odkrycie było jedynie efektem ubocznym badań, które przyniosły mu Nagrodę Nobla. Pawłow badał fizjologię trawienia, przeprowadzając eksperymenty na psach. Aby dokładnie analizować procesy zachodzące w organizmie, wykonywał operacje polegające na tworzeniu specjalnych otworów w ciele zwierząt, przez które można było zbierać soki trawienne.
Z dzisiejszej perspektywy metody te budzą poważne wątpliwości etyczne. Zwierzęta były poddawane inwazyjnym zabiegom i utrzymywane przy życiu w warunkach laboratoryjnych przez długi czas. Mimo to jego odkrycia stały się fundamentem psychologii behawioralnej i do dziś znajdują zastosowanie w terapii, marketingu czy analizie ludzkich nawyków.
Henry Kissinger (Pokojowa Nagroda Nobla, 1973) – nagroda za pokój mimo działań wojennych
Henry Kissinger otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla za negocjacje, które miały doprowadzić do zakończenia wojny w Wietnamie. Decyzja ta od początku była kontrowersyjna. Konflikt w Wietnamie trwał jeszcze przez dwa lata po przyznaniu nagrody, a sam Kissinger był oskarżany o współodpowiedzialność za bombardowania Kambodży oraz inne działania militarne USA. Dwóch członków Komitetu Noblowskiego złożyło wówczas rezygnację, protestując przeciwko tej decyzji. Do dziś jest to jedna z najbardziej krytykowanych nagród pokojowych w historii.
James Watson (Nobel z medycyny, 1962) – odkrycie DNA i kontrowersyjne poglądy
James Watson, współodkrywca struktury DNA, otrzymał Nagrodę Nobla razem z dwoma innymi naukowcami. Problem w tym, że kluczowe dla odkrycia badania przeprowadziła czwarta osoba — brytyjska naukowiec, Rosalind Franklin. Niektórzy uznali to za seksizm ze strony akademii, jednak prawda jest inna — Nagroda Nobla odebrać może jedynie osoba żyjąca, a Rosalind zmarła w 1958 roku.
Jeszcze większe oburzenie wywołały późniejsze wypowiedzi Watsona, w których sugerował m.in. różnice w inteligencji między rasami. Komentarze te spotkały się z oburzeniem i doprowadziły do jego izolacji w środowisku naukowym.
Egas Moniz (Nobel z medycyny, 1949) – lobotomia jako „leczenie”
Egas Moniz został nagrodzony za opracowanie lobotomii – metody chirurgicznego leczenia chorób psychicznych. W najpopularniejszej wersji tego zabiegu, lekarz wbijał narzędzie przypominające szpikulec do lodu (orbitoklast) przez oczodół w mózg, a następnie poruszał nim, aby zniszczyć tkankę, co miało „leczyć” choroby psychiczne.
Teoretycznie zabieg przynosił korzyści. Pacjenci zamiast ataków agresji, czy lęku, przejawiali apatię i brak emocji. W wielu drastycznych przypadkach była to poprawa. Problem w tym, że zabieg powodował także szereg powaznych skutków ubocznych. Występowały problemy z podejmowaniem decyzji, kłopoty z pamięcią, bezczynność, utrata umiejętności nawiązywania relacji, napady padaczkowe, zaburzenia świadomości, a w najcięższych przypadkach – śmierć. Przez analogię lobotomię można porónać do powybijania okien w mieszkaniu, aby je przewietrzyć.
Lobotomia stała się symbolem jednego z największych błędów medycyny XX wieku.
Kary Mullis (Nobel z chemii, 1993)
Kary Mullis otrzymał Nagrodę Nobla za opracowanie metody reakcja łańcuchowa polimerazy (PCR), która zrewolucjonizowała biologię molekularną. Metoda reakcja łańcuchowa polimerazy (PCR) polega na szybkim „powielaniu” wybranego fragmentu DNA w laboratorium. Najpierw podwójna nić DNA jest rozdzielana na dwie części. Następnie do każdej z nich przyczepiają się krótkie odcinki DNA (tzw. startery), które wskazują, jaki fragment ma zostać skopiowany. Na końcu specjalny enzym „dobudowuje” brakujące części, tworząc nowe kopie DNA. Powtarzanie tych cykli pozwala w krótkim czasie uzyskać miliony kopii konkretnego fragmentu DNA, co ma kluczowe znaczenie m.in. w diagnostyce chorób, kryminalistyce czy badaniach genetycznych.
Jednocześnie Mullis był postacią barwną i kontrowersyjną – otwarcie mówił o zażywaniu LSD, twierdząc nawet, że doświadczenia z tą substancją pomogły mu w kreatywnym myśleniu i przyczyniły się do jego naukowego sukcesu. Zasłynął także z nieortodoksyjnych poglądów, takich jak podważanie związku między HIV a AIDS czy wiara w zjawiska paranormalne. Dodatkowo znalazł się na liście świadków obrony w trakcie głośnego proces O.J. Simpsona, co jeszcze bardziej podkreśliło jego kontrowersyjny wizerunek. Jego publiczne wypowiedzi często budziły sprzeciw środowiska naukowego i podważały zaufanie do nauki, mimo ogromnego znaczenia jego przełomowego odkrycia.
Peter Handke (Nobel z literatury, 2019)
Nagroda dla Petera Handkego wywołała falę protestów. Pisarz był oskarżany o bagatelizowanie zbrodni wojennych w byłej Jugosławii oraz sympatyzowanie z serbskim przywódcą Slobodanem Miloševiciem.
Johannes Fibiger (Nobel z medycyny, 1926) – błędne odkrycie raka
Johannes Fibiger otrzymał Nagrodę Nobla za odkrycie pasożyta, którego uważał za przyczynę powstawania nowotworów. W swoich badaniach zauważył, że szczury zakażone pewnym nicieniem rozwijały zmiany w organizmie, które zinterpretował jako rak. Na tej podstawie uznał, że pasożyt bezpośrednio wywołuje chorobę nowotworową, co w tamtym czasie było przełomową i bardzo głośną hipotezą. Z czasem jednak okazało się, że pasożyt nie był bezpośrednią przyczyną nowotworu, a interpretacja wyników przez Fibigera była błędna.
CZY NAGRODA NOBLA ZAWSZE JEST SPRAWIEDLIWA?
Historia pokazuje, że Nagroda Nobla nie jest wolna od błędów, kontrowersji i ludzkich uprzedzeń. Decyzje komitetu często odzwierciedlają nie tylko osiągnięcia naukowe, ale także kontekst polityczny, społeczny czy kulturowy epoki. Trudno jednoznacznie odpowiedzieć, czy należy oceniać laureatów wyłącznie przez pryzmat ich odkryć, czy także ich poglądów i działań. Jedno jest pewne — za wielkimi osiągnięciami często kryją się równie wielkie dylematy.
Źródła:
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15530554/
https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2019/handke/lecture/
https://www.science.org/content/article/james-watson-titan-science-tragic-flaws
https://scienceinschool.org/article/2014/ethical_chemistry/
